در زمان سلطنت رضا شاه با امتیازات خاصی که برای صنعتگران و ارباب حرف به ویژه صنعتگران قلمکار فراهم شد بار دیگر این صنعت رونق گذشته خود را به دست آورد و عده ای از استادکاران بزرگ قدیمی مثل شیخ حریری مشهدی عبدالخالق، حاج محمدرضا و حاج محمد تقی اخوان چیت ساز، برادران بیرجندی و شیخ بهایی و چند تن دیگر شرکت تولید قلمکار را تشکیل دادند.

مواد مصرفی قلمکارسازان بسیار متنوع بوده ولی آنچه که قابل توجه است عبارتست از : پارچه های متقال، کدری و چلوار، کتیرا، پوست انار، رنگ گیاهی زاج سفید، نیل، روغن گلیسیرین و وازلین.

در حال حاضر شهر اصفهان مرکز تولید قلمکار ایران است و در شهرهای دامغان و سمنان هم نوعی قلمکار خاص منطقه تهیه میگردد.

محصولاتی که امروزه از پارچه قلمکار تهیه میشود عبارتند از : لباس، سجاده، سفره، رولحافی، پرده، مجمعه پوش، بقچه، سوزنی حمام، قطیفه، کتیبه، کلاه، قبا، شلیته، روکش صندلی، رومیزی، روتختی، دستمال زیر لباسی، سربخاری، کیف، دامن، کفش زنانه و برای مصارف دکوراسیون مراکز تولید شهر اصفهان‌ که‌ در زمان‌ صفویه‌ مرکز و پایتخت‌ ایران‌ بود، یکی‌ از مراکز عمده‌ تجمع‌ هنر آفرینان‌ و صنعتگران‌ گردید و هنرمندان‌ از گوشه‌ و کنار ایران‌ به‌ این‌ شهر روی‌ آوردند و سعی‌ در تولید و عرضه‌ محصولات‌ مختلف‌ از جمله‌ قلمکار با عالی‌ترین‌ کیفیت‌ هنری‌ نمودند.

در ساختن‌ قلمکار بیشتر از دو رنگ‌ مشکی‌ و قرمز استفاده‌ می‌شود که‌ برای‌ ساختن‌ رنگ‌ مشکی‌ از موادی‌ مانند: کتیرا ،اکسید آهن‌، زاج‌ سیاه‌ و روغن‌ کرچک‌ و برای‌ ساختن‌ رنگ‌ قرمز از موادی‌ مانند گل‌ سرخ‌، روغن‌ کنجد، زاج‌ سفید و کتیرا استفاده‌ می‌شود. گاهی‌ هم‌ برحسب‌ مورد رنگهای‌ ترکیبی‌ مانند آبی‌ یا نیلی‌، سبز ،زرد و قهوه‌ای‌ به‌ کار می‌برند.

چگونگی‌ تولید

مراحل‌ تولید قلمکار به‌ اختصار عبارتست‌ از : آبخور کردن‌ پارچه‌، دندانه‌ کردن‌ پارچه‌ ،انجام‌ عمل‌ قالب‌ زنی‌ که‌ با دو رنگ‌ قرمز و مشکی‌ آغاز می‌شود و بعد از اتمام‌ کار و تثبیت‌ رنگها، در مرحله‌ سفیدگری‌، زمینه‌ برخی‌ از پارچه‌های‌ تولیدی‌ سفید می‌شود و چنانچه‌ نیازی‌ به‌ استفاده‌ از رنگهای‌ دیگر باشد مجدداً پارچه‌ به‌ کارگاه‌ برگردانده‌ می‌شود و نقوش‌ لازم‌ به‌ روی‌ آن‌ انتقال‌ می‌یابد.

آماده کردن پارچه

پارچه­ های سفید را پنج روز، طوری که تکان نخورد در آب رودخانه می­گذارند. بعد یک سر پارچه را می­گیرند و سر آزادش را محکم به سنگ می­زنند. این کار را برای این می­کنند که مواد زائد از پارچه بیرون رود و به اصطلاح آبخور شود. بعد که پارچه­ ها زیر آفتاب خشک شد، پارچه­ ها را دندانه می­کنند؛ یعنی پوست انار را به هلیله مخلوط می­کنند و در آب حل می­کنند و پارچه­ ها را در این محلول فرو می­برند. با این کار پارچه به رنگ زرد مایل به کرم در می­آید.

نقش زدن

نقش زدن همان چاپ پارچه است؛ یعنی برگرداندن نقش قالب­ها به رنگ­های مختلف روی پارچه آماده شده. این مرحله، سطح قالب را با رنگ می­پوشاند و بعد آن را روی پارچه ای قرار می­دهد و با دست ضربه محکمی به روی قالب می­زند.

در هر کارگاه، هر قالب زن یک رنگ را نقش می­زند و برای رنگ بعدی پارچه را به نفر کنار خود می­دهد. ابتدا قالب‌ ها را با رنگ مشکى روى پارچه مى‌زنند تا طرح اصلى مشخص شود. سپس قالب‌ هاى دیگر را که هر یک داراى یک رنگ است، روى پارچه مى‌ زنند.

این کار آنقدر ادامه پیدا می­کند تا رنگ­ها تکمیل شود؛ یعنی هر قسمت از نقش قالب به رنگ دلخواه در آید.

همین که تمام نقش ­ها و رنگ­های دلخواه به این ترتیب روی پارچه سفید منتقل شد، کار نقش زنی به پایان می­رسد و پارچه­ های نقش دار برای ثابت کردن رنگ­ها به رودخانه می­برند.

ثابت کردن رنگ

پارچه­ های نقش سیاه و قرمز گرفته را پس از شستن و خشک کردن در پاتیلی فرو می­برند که محتوای آب جوش، گرد پوست انار و الیزارین است. قبل از تماس با الیزارین، رنگ قرمز نقش­ها حالت اصلی خود را ندارد و به رنگ چرک است.

الیزارین باعث می­شود که رنگ­ها به حالت اصلی خود ظاهر شوند. الیزارین، همچنین به ثابت شدن رنگ­ها کمک می­کند. بعد از این که پارچه را از پاتیل الیزارین بیرون آوردند، آن را باز هم در آب رودخانه می­شویند و سپس آن را محکم به سنگ می­کوبند تا آب و الیزارین آن گرفته شود.

پس از خشک کردن پارچه­ ها را دو قسمت می­کنند: یک قسمت را که می­خواهند با همان زمینه کرم باقی بماند، برای مرحله بعدی چاپ، یعنی گرفتن رنگ­های دیگر، بار دیگر به کارگاه نقش زنی می­فرستند. قسمت دیگر، پارچه ای است که می­خواهند رنگ زمینه اش سفید شود و باید مرحله سفید گری را بگذراند.

سفید گری

پارچه­ هایی را که لازم است رنگ زمینه شان سفید باشد با محلولی که از گاو فراهم می­شود، خیس می­کنند و پارچه را طوری روی زمین پهن می­کنند که نقش­هایش رو به زمین و پشت به آفتاب باشد. سپس پی در پی بر پارچه آب می­پاشند تا نمدار و خشک نشود.

کار سفیدگری پارچه در تابستان ۵ روز و در زمستان حتی تا یک ماه طول می­کشد و این بستگی به درجه حرارت و مدت زمان تابش مستقیم خورشید دارد.

پس از تمام شدن کار سفید گری، کار چاپ رنگ­های آبی ، زرد و سبز روی پارچه شروع می­شود و به این ترتیب پس از یک شستشوی دیگر پارچه، کار تقریباً به پایان می­رسد.

انواع قالب­ها

انواع مختلف قالب­ ها عبارتند از :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *